Phân biệt rám nắng và cháy nắng để xử lý đúng cách, an toàn

Da sạm đi hoặc ửng đỏ sau khi ra nắng là chuyện mà gần như ai cũng từng gặp. Hai tình trạng này thường được gọi chung là “bị ăn nắng”. Thực tế, rám nắng và cháy nắng là hai phản ứng khác nhau của da trước tia UV, khác cả về bản chất, dấu hiệu lẫn cách xử lý. Nhưng vì hai tình trạng này rất hay xuất hiện cùng lúc nên việc tự phân biệt không hề đơn giản như nhiều người nghĩ. Vậy rám nắng và cháy nắng khác nhau ở đâu, và làm sao biết da bạn đang bị cái nào để xử lý cho đúng?

Rám nắng và cháy nắng khác nhau thế nào?

Rám nắng là khi da sẫm màu lại để tự vệ trước tia UV, còn cháy nắng là khi da bị viêm vì đã nhận quá nhiều tia UV so với sức chịu đựng của nó. Nói cách khác, rám nắng là da đang cố bảo vệ mình, còn cháy nắng là dấu hiệu lớp phòng vệ đó đã bị vượt qua.

Khi tia UV chiếu vào da, các tế bào sắc tố sẽ tăng sản xuất melanin – loại sắc tố quyết định màu da. Melanin hấp thụ một phần tia UV, và chính lượng melanin tăng lên này khiến da trông sạm hơn. Còn khi lượng UV quá lớn, da không kịp tự vệ, các tế bào bị tổn thương sẽ kích hoạt phản ứng viêm. Lúc này da đỏ lên, nóng và rát, đó là cháy nắng.

Để dễ hình dung, bạn có thể đặt hai tình trạng cạnh nhau theo từng tiêu chí dưới đây:

Tiêu chí	Rám nắng	Cháy nắng
Bản chất	Da tăng tạo melanin để tự vệ	Da bị viêm cấp do nhận quá nhiều UV
Màu da	Nâu, sạm đều	Đỏ hoặc hồng (trên da ngăm có thể khó thấy)
Cảm giác	Không đau, không nóng	Nóng, rát, đau khi chạm, có thể ngứa
Thời điểm xuất hiện	Sạm nhẹ ngay sau vài phút, rõ nhất sau 2 đến 3 ngày	Bắt đầu đỏ sau 2 đến 6 giờ, nặng nhất sau 12 đến 24 giờ
Thời gian tồn tại	Vài tuần đến vài tháng	Vết đỏ lui sau 3 đến 7 ngày
Bong da	Thường không bong	Hay bong sau vài ngày
Tia gây ra chủ yếu	UVA và UVB	Chủ yếu UVB
Mức độ tổn thương	Tổn thương âm thầm, tích luỹ theo thời gian	Tổn thương cấp, thấy rõ ngay

Nhìn vào bảng, có thể thấy rám nắng ít nguy hiểm hơn ở chỗ không đau và không gây khó chịu. Nhưng điều quan trọng cần nhớ là cả hai đều là tổn thương do tia UV gây ra, chỉ khác nhau ở mức độ và cách da biểu hiện ra bên ngoài.

Cách nhận biết da đang rám nắng hay cháy nắng

Muốn biết da mình đang bị cái nào, bạn chỉ cần để ý 3 điều: màu da, cảm giác khi chạm vào và thời điểm thay đổi xuất hiện. Ba yếu tố này gần như đủ để phân biệt trong hầu hết trường hợp.

Dấu hiệu của rám nắng

Da rám nắng có màu nâu hoặc sạm tương đối đều trên vùng tiếp xúc với nắng, như mặt, cổ, cánh tay hay mu bàn tay. Khi chạm vào, da không đau, không nóng và cũng không có cảm giác căng rát.

Một điểm ít người để ý là rám nắng không xuất hiện một lần duy nhất. Ngay sau khi phơi nắng vài phút, da có thể sạm nhẹ, nhưng lớp sạm này thường mờ đi trong vài giờ. Phần sạm thật sự, tức là màu da đậm lên và giữ lâu, chỉ rõ sau khoảng 2 đến 3 ngày. Vì thế, nhiều người thấy da “đen thêm” vài hôm sau chuyến đi dù lúc về da trông vẫn bình thường.

Dấu hiệu của cháy nắng

Cháy nắng dễ nhận ra hơn vì nó gây khó chịu rõ ràng. Tuỳ lượng UV da đã nhận, cháy nắng có thể chia thành ba mức:

• Cháy nắng nhẹ: Da hồng hoặc đỏ nhẹ, hơi nóng, rát khi chạm vào hoặc khi mặc áo cọ lên.
• Cháy nắng vừa: Da đỏ rõ, sưng nhẹ, đau và nóng nhiều hơn, có thể ngứa. Sau vài ngày da bắt đầu bong.
• Cháy nắng nặng: Da nổi phồng rộp, đau nhiều, có thể kèm sốt, ớn lạnh, buồn nôn hoặc đau đầu. Đây là mức cần đi khám, không nên tự xử lý ở nhà.

Với người có làn da ngăm, vết đỏ có thể khó thấy hơn. Lúc này, cảm giác nóng, rát và đau khi chạm là dấu hiệu đáng tin hơn màu da.

Da vừa đỏ vừa sạm có phải là bị cả hai không?

Nếu da bạn vừa đỏ rát vừa sạm đi, nhiều khả năng bạn đang bị cả rám nắng lẫn cháy nắng cùng lúc. Ở làn da người Việt nói riêng và châu Á nói chung, tia UVB thông thường cũng đủ để làm da sạm và đỏ nhẹ. Hai phản ứng xảy ra gần như song song, nên hiếm khi da chỉ rám mà không có chút cháy nắng nào đi kèm.

Da thay đổi như thế nào sau khi đi nắng?

Để biết da đang ở giai đoạn nào, bạn có thể đối chiếu với các mốc thời gian dưới đây.

• Vài phút sau khi ra nắng: Da sạm nhẹ tức thì, lớp sạm này mờ trong vài giờ.
• Sau 2 đến 6 giờ: Nếu bị cháy nắng, da bắt đầu đỏ.
• Sau 12 đến 24 giờ: Da đỏ và rát nhất.
• Sau 2 đến 3 ngày: Phần sạm kéo dài hiện rõ, da trông đen hơn hôm đi nắng.
• Sau 3 đến 7 ngày: Vết đỏ lui dần, vùng cháy nắng bắt đầu bong da.
• Vài tuần đến vài tháng: Vết rám nắng mờ dần khi da thay lớp tế bào mới.

Vì sao cùng đi nắng, người bị rám nắng, người bị cháy nắng?

Lý do cho sự khác biệt này chủ yếu đến từ lượng melanin sẵn có trong da của mỗi người. Da càng nhiều melanin thì càng chịu được nhiều tia UV trước khi bị cháy, và càng dễ sạm thay vì đỏ.

Các bác sĩ da liễu thường dùng thang Fitzpatrick để phân loại phản ứng của da trước ánh nắng. Thang này chia làn da thành 6 nhóm:

Nhóm	Màu da tự nhiên	Phản ứng khi đi nắng
I	Rất trắng	Luôn cháy nắng, gần như không rám
II	Trắng	Dễ cháy nắng, rám rất ít
III	Trắng ngà	Đôi khi cháy nắng, rám dần
IV	Nâu nhạt	Ít khi cháy nắng, dễ rám
V	Nâu	Hiếm khi cháy nắng, rám rất nhanh
VI	Nâu sẫm	Gần như không cháy nắng, da sẫm sẵn

Phần lớn làn da người Việt chúng ta nằm ở nhóm trung gian, khoảng nhóm III đến IV. Đặc điểm của các nhóm này là da sạm rất dễ, nhưng vẫn có thể cháy nắng khi phơi nắng lâu hoặc nắng gắt. Đây cũng là lý do bạn hay gặp tình trạng vừa đỏ vừa sạm đã nói ở trên.

Còn với người có làn da ngăm, một hiểu lầm khá phổ biến là da tối màu thì không bị cháy nắng. Thực tế da ngăm vẫn cháy nắng được, chỉ là vết đỏ khó nhìn thấy hơn nên dễ bị bỏ qua. Nếu da ngăm thấy nóng, rát hay căng đau sau khi đi nắng, đó vẫn là cháy nắng.

Cháy nắng có chuyển thành rám nắng không?

Cháy nắng không tự “biến thành” rám nắng. Hai phản ứng này xảy ra song song trước cùng một lượng tia UV, nên khi vết đỏ lui đi thì phần sạm bên dưới mới lộ ra, khiến da trông như vừa chuyển từ cháy sang rám.

Khi da nhận một lượng UV lớn, nó đồng thời làm hai việc: bùng lên phản ứng viêm (cháy nắng) và tăng tạo melanin (rám nắng). Phản ứng viêm xuất hiện sớm (sau vài giờ) nên ta thấy da đỏ trước. Còn phần sạm kéo dài cần 2 đến 3 ngày mới rõ, đúng lúc vết đỏ bắt đầu lui. Vì thế, với làn da dễ sạm, sau khi hết đỏ, da sẽ trông nâu hơn. Ngược lại, với làn da trắng, vết đỏ lui đi mà gần như không để lại màu nâu nào.

Ngoài ra, vùng da đã bong do cháy nắng có thể để lại những mảng hồng hoặc sẫm hơn xung quanh trong một thời gian. Đây là lớp da non mới lộ ra, thường sẽ đều màu lại khi da hồi phục hoàn toàn. Lớp da mới này cũng nhạy cảm với nắng hơn bình thường trong vài tuần, nên cần được che chắn kỹ.

Bao lâu thì da hết đỏ, hết sạm?

Vết đỏ do cháy nắng thường hết dần sau 3 đến 7 ngày. Nếu có phồng rộp, các nốt phồng thường lành trong khoảng 7 đến 10 ngày.

Vết sạm do rám nắng thì lâu hơn, thường mờ dần trong vài tuần đến vài tháng. Thời gian này khác nhau ở mỗi người, tuỳ làn da sạm đậm đến đâu và tốc độ da thay tế bào nhanh hay chậm.

Vậy da có trắng lại được không? Phần lớn là có, với điều kiện bạn không tiếp tục phơi nắng trong thời gian chờ da hồi phục. Mỗi lần ra nắng không che chắn, da lại tạo thêm melanin, khiến vết rám cũ chưa kịp mờ đã có lớp sạm mới chồng lên.

Da rám nắng có lợi hay có hại?

Mặc dù cháy nắng gây tổn thương cấp nặng hơn và dễ nhận thấy hơn, nhưng rám nắng cũng là một dạng tổn thương, chỉ là âm thầm và tích luỹ dần theo thời gian. Da chỉ tăng tạo melanin khi các tế bào đã bị tia UV làm tổn thương, nên mỗi lần da sạm đi là một lần da phải tự vá lỗi. Những tổn thương này không mất đi mà cộng dồn từ lần rám nắng đầu tiên.

Nhiều người nghĩ da đã rám thì sẽ “lì nắng” hơn và tự bảo vệ được. Thực tế, lớp rám nắng chỉ chống nắng ở mức tương đương SPF khoảng 3, thấp hơn quá nhiều so với một lớp kem chống nắng thông thường. Riêng phần sạm do tia UVA gây ra thì gần như không có tác dụng bảo vệ. Cũng vì vậy, quan niệm phơi nắng trước cho da quen, hay phơi nắng sáng sớm để da rám “tự nhiên” mà không hại, đều không đúng. Bất kể giờ nào, da rám là da đã bị tổn thương.

Về lâu dài, rám nắng lặp đi lặp lại khiến da lão hoá sớm hơn, xuất hiện nếp nhăn, da sần và các đốm nâu khó mờ. Với cháy nắng, đặc biệt là những lần cháy nặng đến mức phồng rộp, nguy cơ ung thư da về sau cũng tăng lên. Điều này không có nghĩa một lần cháy nắng sẽ dẫn đến ung thư, nhưng là lý do đủ để bạn không xem cháy nắng là chuyện nhỏ và chủ động bảo vệ da ngay từ bây giờ.

Xử lý khi da bị rám nắng hoặc cháy nắng

Nguyên tắc xử lý khá đơn giản: rám nắng thì tránh nắng và chờ da tự thay mới, cháy nắng thì làm mát và làm dịu da. Nếu bị nặng, bạn nên đi khám thay vì tự xử lý ở nhà.

Khi da chỉ rám nắng

Vì rám nắng không gây viêm, việc quan trọng nhất là ngăn da tạo thêm melanin để vết sạm cũ có thời gian mờ đi. Bạn có thể làm theo vài điều sau:

• Hạn chế ra nắng, nhất là giờ giữa trưa, và che chắn kỹ bằng mũ rộng vành, khẩu trang, áo dài tay khi phải ra ngoài.
• Bôi kem chống nắng đầy đủ mỗi ngày, kể cả khi trời râm.
• Không chà xát hay tẩy tế bào chết mạnh để “làm trắng nhanh”, vì da bị kích ứng sẽ dễ sạm thêm.
• Không đắp chanh hay các nguyên liệu có tính acid lên da. Chanh khi gặp ánh nắng có thể gây bỏng và để lại vết sẫm màu khó mờ hơn cả vết rám ban đầu.

Nếu vết sạm kéo dài nhiều tháng mà không mờ, hoặc chuyển thành những đốm, mảng nâu rõ ranh giới, đó có thể không còn là rám nắng thông thường. Lúc này, bạn nên tìm hiểu thêm cách phân biệt nám và tàn nhang để có hướng chăm sóc phù hợp.

Khi da đã ổn định và không còn dấu hiệu kích ứng, bạn có thể cân nhắc sản phẩm chăm sóc sắc tố như kem mờ nám Sumdfine White Dark Spot trong một routine phù hợp, kết hợp chống nắng đều đặn để hỗ trợ cải thiện tình trạng da không đều màu.

Khi da cháy nắng nhẹ đến vừa

Với cháy nắng mức nhẹ đến vừa, mục tiêu là hạ nhiệt cho da, giảm cảm giác rát và giúp da lành lại. Những việc nên làm gồm:

• Chườm mát hoặc tắm nước mát để làm dịu vùng da nóng rát. Không chườm đá trực tiếp lên da.
• Dưỡng ẩm bằng sản phẩm dịu nhẹ, không cồn, không hương liệu.
• Không tự bóc phần da đang bong, để da bong tự nhiên.
• Uống đủ nước, vì cháy nắng khiến cơ thể mất nước nhiều hơn bình thường.
• Tránh nắng hoàn toàn cho vùng da bị cháy đến khi da lành.

Các bước chăm sóc chi tiết theo từng giai đoạn, bạn có thể xem thêm trong bài viết cách xử lý và phục hồi da cháy nắng.

Sau khi da đã hết nóng rát, một serum phục hồi chứa B5 như Sumdfine Repair Serum B5 có thể giúp làm dịu và hỗ trợ da phục hồi trong giai đoạn bong tróc.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phần lớn trường hợp cháy nắng nhẹ có thể tự chăm sóc tại nhà. Tuy nhiên, bạn nên đi khám da liễu hoặc cơ sở y tế nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:

• Da phồng rộp trên một vùng rộng.
• Sốt, ớn lạnh, buồn nôn hoặc đau đầu sau khi đi nắng.
• Chóng mặt, mệt lả, khát nước nhiều, có thể là dấu hiệu mất nước.
• Vùng da cháy sưng đau tăng dần, chảy dịch hoặc có mủ, dấu hiệu nhiễm trùng.
• Người bị cháy nắng là trẻ nhỏ.