Sắc tố melanin là gì? Vai trò với da và mối liên hệ với nám, sạm

Trong hầu hết các vấn đề về da, melanin luôn bị nhắc tới như một yếu tố “đáng lo”. Da sạm là do melanin, nám là do melanin, tàn nhang cũng vậy, và gần như mọi sản phẩm dưỡng sáng đều hứa sẽ ức chế nó bằng cách này hay cách khác.

Nhưng melanin thực ra là sắc tố tự nhiên của chính cơ thể bạn, là thứ tạo nên màu da, màu tóc, màu mắt và tham gia che chắn tế bào trước tia cực tím. Vấn đề chỉ bắt đầu khi quá trình tạo ra và phân bố sắc tố bị xáo trộn, khiến melanin dồn về một vài vùng thay vì trải đều khắp da.

Vậy sắc tố melanin là gì, được hình thành như thế nào, và vì sao cùng là melanin nhưng một bên giúp bảo vệ da còn một bên lại dẫn tới nám, sạm?

Sắc tố melanin là gì?

Melanin là sắc tố sinh học do cơ thể tự tổng hợp, quyết định màu da, màu tóc, màu mắt của bạn và đóng vai trò như một lớp lọc tự nhiên hạn chế tia cực tím đi sâu vào da. Nói cách khác, đây không phải một khuyết điểm của làn da mà là một phần trong cơ chế tự bảo vệ. Nó chỉ trở thành vấn đề thẩm mỹ khi lượng sắc tố tăng lên không đều.

Melanin được tạo ra ở đâu?

Melanin được sản xuất bởi một loại tế bào chuyên biệt gọi là melanocyte, nằm rải rác ở lớp đáy của biểu bì, tức là tầng dưới cùng của lớp da ngoài cùng. Sắc tố sau khi tạo ra không nằm lại trong melanocyte mà được đóng gói trong những bào quan nhỏ tên là melanosome, rồi chuyển sang các tế bào sừng xung quanh. Chính sự phân phối này mới là thứ bạn nhìn thấy khi soi gương, vì màu da là kết quả của lượng sắc tố có mặt trong các tế bào sừng chứ không phải số lượng melanocyte.

Lượng melanocyte ở người da sáng và da sẫm gần như tương đương nhau, điểm khác biệt nằm ở lượng melanin được tạo ra và tích tụ tại lớp đáy biểu bì. Vì vậy, làn da sạm hơn không có nghĩa là bạn có nhiều tế bào sắc tố hơn người khác, mà là các tế bào đó đang hoạt động mạnh hơn.

Có những loại melanin nào?

Melanin không phải một chất đồng nhất mà là một nhóm sắc tố, trong đó ba dạng phổ biến nhất bao gồm:

• Eumelanin: sắc tố nâu đen, chiếm tỷ trọng lớn trong da và tóc, có khả năng hấp thụ tia UV tốt nhất trong các loại melanin.
• Pheomelanin: sắc tố vàng đỏ, thường gặp nhiều hơn ở người da sáng, tóc đỏ, và có đặc tính quang học khác hẳn eumelanin.
• Neuromelanin: dạng sắc tố nằm trong một số vùng của não bộ, không liên quan tới màu da nên không phải trọng tâm khi bàn về chăm sóc da.

Melanin nằm ở đâu trong cơ thể?

Ngoài da, melanin còn có mặt ở nang tóc nên quyết định màu tóc và hiện tượng tóc bạc khi melanocyte tại nang suy giảm hoạt động, ở mống mắt và võng mạc nên chi phối màu mắt, ở tai trong và một số vùng thần kinh. Việc sắc tố xuất hiện ở nhiều mô như vậy cho thấy đây là một thành phần sinh lý bình thường, không phải thứ cơ thể tạo ra do da gặp trục trặc.

Melanin được hình thành như thế nào?

Quá trình tạo sắc tố melanin bắt đầu từ một tín hiệu kích thích, phổ biến nhất là tia UV, bên cạnh đó còn có phản ứng viêm hoặc thay đổi nội tiết. Tín hiệu này đánh thức melanocyte ở lớp đáy, kích hoạt chuỗi phản ứng chuyển hóa tyrosine thành melanin với sự tham gia của enzyme tyrosinase. Sắc tố tạo ra được đóng gói trong melanosome, và melanosome tiếp tục di chuyển sang các tế bào sừng lân cận, nơi chúng sắp xếp lại quanh nhân tế bào.

Vậy melanin có lợi hay có hại cho da?

Melanin có lợi, và đó là lý do cơ thể duy trì nó. Chỉ khi lượng sắc tố tăng lên quá mức hoặc phân bố không đều thì melanin mới trở thành vấn đề thẩm mỹ mà bạn gọi là nám, sạm hay thâm.

Melanin giúp bảo vệ da trước tia UV

Cơ chế bảo vệ của melanin cụ thể hơn nhiều so với cách nói quen thuộc là “hấp thụ tia UV”. Sau khi được chuyển sang tế bào sừng, các melanosome sắp xếp thành một cấu trúc giống chiếc mũ úp phía trên nhân tế bào, tạo hàng rào vật lý làm tán xạ và hấp thụ tia UV, nhờ đó giảm lượng tia đi xuyên qua biểu bì. Nói cách khác, sắc tố đứng chắn đúng vị trí cần bảo vệ nhất là vật chất di truyền bên trong nhân tế bào. Bên cạnh vai trò lọc tia, melanin còn có đặc tính chống oxy hóa, nên nó vừa che chắn vừa góp phần dọn dẹp phần thiệt hại đã xảy ra (theo Naturenih)

Mức bảo vệ này được ước tính tương đương chỉ số chống nắng khoảng 1,5 đến 2, tức là melanin hấp thụ vào khoảng 50 đến 75% lượng tia UV chiếu tới.

Nhưng melanin không thay thế được kem chống nắng

Con số phía trên nghe có vẻ nhiều, nhưng đặt cạnh một kem chống nắng SPF 50 thì đó là khoảng cách rất lớn. Một nghiên cứu cho thấy lượng tia UV tới được lớp trên của trung bì ở da sáng màu cao gấp 5 lần so với da sẫm màu, nghĩa là dù melanin giúp hấp thụ bớt tia UV là có thật nhưng vẫn để lọt một phần đáng kể.

Đây là lý do Sumdfine xây dựng kem chống nắng Hydra Age Defense Sun Cream SPF50+ PA++++ theo hướng một sản phẩm bạn có thể dùng lại mỗi ngày mà không thấy nặng mặt, vì chống nắng chỉ phát huy giá trị khi được duy trì đều đặn chứ không phải khi bạn nhớ ra lúc trời nắng gắt. Sản phẩm còn bổ sung các thành phần chăm sóc, phục hồi và nuôi dưỡng da như Adenosine, Niacinaide, Chiết xuất rau má. Chưa kể với hiệu ứng nâng tone nhẹ, sản phẩm cũng giúp người có làn da tối màu, không đều màu do tăng số tố tự tin hơn khi sử dụng.

Không phải loại melanin nào cũng có tác động giống nhau

Eumelanin là dạng đảm nhiệm phần lớn vai trò che chắn, còn pheomelanin thì khác. Pheomelanin có thể tham gia vào việc sinh ra các gốc oxy hóa và gây đứt gãy chuỗi DNA khi da tiếp xúc với tia UV, thay vì bảo vệ như eumelanin. Vì vậy, “có sắc tố” không đồng nghĩa với “được bảo vệ”, và đó là một lý do nữa để bạn không coi màu da là thứ thay thế cho kem chống nắng.

Khi melanin tăng hoặc giảm, làn da thay đổi thế nào?

Rối loạn sắc tố đi theo cả 2 hướng. Melanin có thể tăng lên tại một vùng và tạo ra các mảng sẫm màu, nhưng cũng có thể giảm đi hoặc biến mất khiến da loang trắng.

Melanin tăng: nám, tàn nhang, đồi mồi và thâm sau viêm

Điểm chung của những tình trạng này là sắc tố tích tụ nhiều hơn bình thường ở một khu vực, biểu hiện thành mảng hoặc đốm sẫm màu rõ hơn vùng da xung quanh. Nhưng nguyên nhân phía sau thì không giống nhau:

• Nám thường liên quan tới sự kết hợp giữa nội tiết, ánh sáng và yếu tố cơ địa nên hay tái đi tái lại.
• Tàn nhang gắn nhiều với yếu tố di truyền và xuất hiện sớm.
• Đồi mồi là hệ quả tích lũy của nhiều năm phơi nắng nên thường thấy ở vùng mu bàn tay, gò má, trán.
• Còn thâm sau viêm lại là phản ứng của da sau một tổn thương cụ thể như nốt mụn, vết xước hay một đợt kích ứng.

Melanin giảm hoặc mất sắc tố

Ở chiều ngược lại, khi melanocyte bị phá hủy hoặc ngừng hoạt động, da sẽ mất màu tại chỗ. Một số tình trạng giảm melanin (giảm sắc tố) phổ biến bao gồm:

• Bạch biến: là tình trạng các mảng da mất sắc tố xuất hiện và có thể lan rộng theo thời gian.
• Bạch tạng: là rối loạn di truyền khiến cơ thể gần như không tổng hợp được melanin, kéo theo da rất nhạy cảm với ánh nắng.
• Một số vùng da có thể nhạt màu hơn sau bỏng, sau viêm hoặc sau can thiệp thẩm mỹ, và tình trạng này đôi khi hồi phục dần.

Nhìn tổng thể, rối loạn sắc tố không chỉ là câu chuyện “da sản sinh quá nhiều melanin” như nhiều người vẫn nghĩ.

Khi nào nên đi gặp bác sĩ da liễu?

Phần lớn đốm sẫm màu trên da là lành tính, nhưng có những dấu hiệu bạn không nên tự theo dõi tại nhà:

• Đốm hoặc nốt thay đổi nhanh về kích thước chỉ trong vài tuần tới vài tháng.
• Màu sắc đổi rõ rệt, sẫm lên bất thường hoặc có nhiều màu trên cùng một tổn thương.
• Bờ viền nham nhở, không đều, mất tính đối xứng.
• Tổn thương chảy máu, rỉ dịch, loét hoặc lâu lành.
• Vùng mất sắc tố lan rộng bất thường hoặc xuất hiện thêm nhiều vị trí mới.

Vì sao da sản xuất nhiều melanin hơn?

Nếu gom các nguyên nhân thường gặp, bạn sẽ thấy chúng rơi vào sáu nhóm sau:

• Tia UV và ánh sáng nhìn thấy: tác nhân phổ biến nhất, kích hoạt melanocyte tăng sản xuất sắc tố như một phản ứng bảo vệ.
• Viêm và tổn thương da: mụn viêm, kích ứng, bỏng, vết xước đều có thể để lại tăng sắc tố sau viêm.
• Nội tiết: thai kỳ, thuốc tránh thai hoặc thay đổi hormone là yếu tố thường gặp trong bệnh cảnh nám.
• Lão hóa: sau nhiều năm tích lũy tổn thương ánh nắng, sắc tố phân bố ngày càng kém đồng đều.
• Di truyền: quyết định cơ địa dễ hay khó tăng sắc tố, rõ nhất ở tàn nhang.
• Thuốc và yếu tố môi trường: một số thuốc gây nhạy cảm ánh sáng, cùng với nhiệt và ô nhiễm, có thể góp phần làm tình trạng nặng thêm.

Tuy nhiên, tăng sắc tố không đồng nghĩa với “da yếu” hay “dùng mỹ phẩm sai”. Một nốt mụn viêm để lại vết thâm là phản ứng bình thường của da trước tổn thương, trong khi nám lại là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động và thường không quy được về một nguyên nhân duy nhất.

Bên cạnh đó, thói quen hằng ngày cũng góp phần nhiều hơn bạn nghĩ. Đi xe máy giữa trưa với chiếc khẩu trang mỏng, ngồi làm việc sát cửa kính suốt buổi chiều, tự nặn mụn rồi chà xát mạnh khi rửa mặt, hay tẩy da chết quá tay đều là những tình huống quen thuộc khiến sắc tố có thêm lý do để tăng lên.

Có thể kiểm soát melanin và tình trạng tăng sắc tố như thế nào?

Chống nắng vẫn là nền tảng

Mọi hoạt chất làm sáng da đều mất phần lớn ý nghĩa nếu da vẫn tiếp xúc với tia UV mỗi ngày mà không được bảo vệ, vì bạn sẽ ở trong thế vừa xử lý sắc tố cũ vừa tạo ra sắc tố mới. Với làn da đang có nám hoặc dễ sạm, cách chọn và cách dùng kem chống nắng cần kỹ hơn một chút so với da thường, và bạn có thể tham khảo các sản phẩm trong bài viết: TOP kem chống nắng cho da nám.

Hoạt chất kiểm soát quá trình hình thành và phân bố sắc tố

Thay vì nhớ một danh sách dài, bạn sẽ dễ chọn hơn nếu nhìn theo vị trí can thiệp.

• Nhóm hoạt chất tác động vào giai đoạn tổng hợp sắc tố: arbutin và azelaic acid là hai cái tên quen thuộc, còn vitamin C vừa tham gia ở khâu này vừa hoạt động như một chất chống oxy hóa.
• Nhóm tác động vào khâu vận chuyển: Niacinamide, Tranexamic acid, Retinoid. Niacinamide, với khả năng hạn chế melanosome chuyển sang tế bào sừng. Tranexamic acid lại được sử dụng nhiều trong nám vì liên quan tới yếu tố viêm và mạch máu. Còn retinoid hỗ trợ theo hướng thúc đẩy quá trình thay mới tế bào, giúp phần sắc tố đã hình thành được đẩy đi nhanh hơn.

Trong nhóm can thiệp ở giai đoạn tổng hợp sắc tố, bạn có thể tham khảo kem giảm nám Sumdfine White Dark Spot, với arbutin 5% phù hợp để giảm thâm khu trú. Đây cũng là hoạt chất ít có khả năng kích ứng, giúp bạn dễ duy trì đều đặn thay vì phải nghỉ ngắt quãng như một số hoạt chất mạnh hơn. Sản phẩm phù hợp nhất với những vết nám, tàn nhang, thâm sau mụn hoặc đốm sẫm màu cụ thể, và vẫn cần đi kèm chống nắng ban ngày.

Tìm hiểu thêm: Top 8 kem ức chế sắc tố giúp giảm thâm, đốm nâu và làm đều màu da

Khi nào nên peel, laser hoặc điều trị chuyên sâu?

Mặc dù can thiệp tại phòng khám có thể rút ngắn thời gian, nhưng bạn chỉ nên thực hiện khi đáp ứng được 3 điều kiện:

• Đúng chỉ định cho tình trạng sắc tố bạn đang có
• Được thực hiện bởi người có chuyên môn
• Có kế hoạch kiểm soát nguy cơ tăng sắc tố sau viêm trước lẫn sau thủ thuật.

Với làn da châu Á vốn dễ đáp bị tăng sắc tố, một liệu trình không phù hợp thậm chí có thể khiến vùng da trở nên sẫm hơn trước. Không nên tự ý lựa chọn phương pháp điều trị chỉ dựa trên mức độ sẫm màu của da hoặc tham khảo từ người khác, bởi nguyên nhân và tình trạng da của mỗi người có thể khác nhau.