Nhận biết, phân biệt tia UVA và UVB: Loại tia nào nguy hiểm hơn?

Chúng ta đều biết chống nắng là bước quan trọng để bảo vệ làn da, nhưng không phải lúc nào cũng nhận ra khi nào làn da thực sự đang chịu tác động của ánh nắng. Nhiều người vẫn có xu hướng đánh giá mức độ nguy hiểm dựa vào cảm giác: nắng càng gắt thì càng đáng lo, còn trời râm mát thì có thể bỏ qua việc chống nắng.

Nhưng ánh nắng mặt trời không chỉ có một loại tia cực tím. UVA và UVB cùng chiếu xuống làn da bạn mỗi ngày, chỉ là chúng để lại hai kiểu dấu vết rất khác nhau. Một loại khiến da đỏ rát, bỏng nắng chỉ sau một buổi chiều ngoài trời. Loại còn lại đi sâu hơn, không tạo cảm giác gì rõ rệt, nhưng góp phần vào quang lão hóa và những thay đổi sắc tố mà bạn chỉ nhận ra sau vài năm.

Vậy tia UVA, tia UVB thực chất là gì, chúng khác nhau ở đâu và bạn có thể nhìn vào da mình để đoán mình đang chịu tác động của loại nào không?

Tia UV – tia cực tím là gì?

Tia UV (tia cực tím) là một phần trong bức xạ mà Mặt Trời phát ra, và người ta chia nó thành ba nhóm theo bước sóng là UVA, UVB và UVC. Tuy nhiên, chỉ có tia UVA và UVB là hai loại tia mà bạn thực sự cần quan tâm khi nói về tác động của ánh nắng lên da. Bởi toàn bộ lượng tia UVC từ Mặt Trời đã bị tầng ozone và bầu khí quyển hấp thụ hoàn toàn. Đây cũng là lý do mọi thông tin về chống nắng đều chỉ xoay quanh tia UVA và UVB.

Tia UVA và UVB cụ thể là gì?

Tia UVA là gì?

UVA là viết tắt của Ultraviolet A, nhóm tia cực tím có bước sóng dài nhất trong ba nhóm và cũng chiếm phần lớn lượng UV đi đến bề mặt Trái Đất. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), UVA chiếm khoảng 95% lượng bức xạ cực tím tới được mặt đất, phần còn lại chủ yếu là UVB.

Bước sóng dài khiến UVA có khả năng xuyên xuống các lớp sâu hơn của da so với UVB. Vì đi sâu hơn nên UVA có thể gây các tổn thương tích lũy cho da thay vì các biểu hiện trông thấy ngay. UVA cũng hiện diện trong phần lớn thời gian có ánh sáng ban ngày chứ không chỉ vào những khung giờ nắng gắt nhất.

Khi da bị tác động bởi tia UVA, bạn sẽ không cảm thấy da đang bị “đốt” ngay lúc đó. Bạn có thể đứng dưới nắng nhẹ, thấy hoàn toàn dễ chịu, trong khi tác động vẫn diễn ra và cộng dồn theo thời gian.

Tia UVB là gì?

UVB là viết tắt của Ultraviolet B, có bước sóng ngắn hơn UVA nhưng mang năng lượng cao hơn. Thay vì đi sâu, UVB tác động chủ yếu ở lớp ngoài của da, và đây chính là tác nhân đứng sau những phản ứng mà bạn cảm nhận được ngay: da đỏ, nóng rát và cháy nắng sau khi phơi nắng quá lâu.

Tia UVB có thể thay đổi khá nhiều theo thời điểm trong ngày, theo mùa, theo vị trí địa lý và điều kiện môi trường, nên cùng một khoảng thời gian đứng ngoài trời có thể cho mức phơi nhiễm rất khác nhau tùy hoàn cảnh.

UVB cũng là nhóm tia được nhắc tới nhiều trong các nghiên cứu về tổn thương DNA của tế bào da và nguy cơ ung thư da.

Tia UVC là gì?

UVC có bước sóng ngắn hơn cả UVA và UVB, đồng thời mang năng lượng cao nhất. Tuy nhiên, UVC từ Mặt Trời gần như bị khí quyển và tầng ozone hấp thụ hết, nên trong điều kiện thông thường, da bạn dường như không chịu tác động của tia UVC từ ánh nắng mặt trời.

Tuy vậy, tia UVC vẫn có trong một số thiết bị khử khuẩn, và những thiết bị này cần được sử dụng đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Nhưng để nói về chống nắng cho da, câu chuyện vẫn nằm ở UVA và UVB.

Tia UVA và UVB khác nhau như thế nào?

Tiêu chí	UVA	UVB
Bước sóng	Dài hơn	Ngắn hơn
Năng lượng	Thấp hơn UVB	Cao hơn UVA
Khả năng xuyên vào da	Sâu hơn	Chủ yếu ở lớp ngoài
Tác động dễ nhận biết	Sạm da, thay đổi sắc tố, quang lão hóa	Đỏ da, cháy nắng
Mức độ hiện diện	Chiếm phần lớn UV tới mặt đất	Chiếm phần nhỏ hơn
Cảm giác tức thời	Thường khó nhận biết	Dễ nhận biết hơn

Nhìn vào bảng trên, bạn sẽ thấy khác biệt gốc rễ nằm ở bước sóng, và mọi khác biệt còn lại đều là hệ quả kéo theo từ đó. Bước sóng dài giúp UVA đi qua được nhiều thứ hơn và xuống sâu hơn trong da, nên tổn thương nó gây ra thường thuộc nhóm âm thầm và tích lũy. Bước sóng ngắn cùng năng lượng cao khiến UVB dừng lại nhiều hơn ở lớp ngoài, nhưng đổi lại phản ứng ở đó diễn ra mạnh và nhanh, đủ để bạn thấy da mình đỏ lên trong cùng ngày.

Chính vì vậy, cảm giác không phải là thước đo đáng tin. Một buổi sáng ngồi làm việc cạnh cửa kính có thể không để lại dấu hiệu nào, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc da bạn không tiếp xúc với tia cực tím.

Tia UVA hay UVB nguy hiểm hơn?

UVB gây tổn thương rõ ràng và nhanh hơn

UVB là lý do bạn bị đỏ da và rát sau một ngày đi biển, và ở mức nặng hơn là cháy nắng với cảm giác bỏng, sau đó bong tróc. Vì mang năng lượng cao và tác động trực tiếp lên lớp ngoài của da, UVB được xem là yếu tố quan trọng trong nguy cơ ung thư da. Đây là nhóm tia mà cơ thể “báo động” cho bạn biết ngay, nên cũng là nhóm dễ khiến người ta chủ động che chắn hơn.

UVA âm thầm tác động sâu hơn

UVA thì ngược lại. Nó không tạo ra dấu hiệu ảnh hưởng tức thì nhưng lại đi xuống sâu hơn và được nhắc tới nhiều trong các thay đổi mang tính lâu dài của da: quang lão hóa, suy giảm collagen và elastin dẫn tới da chùng và nếp nhăn sớm, cùng những thay đổi sắc tố khiến da không đều màu. Vì lượng UVA tới mặt đất lớn và ổn định trong phần lớn thời gian ban ngày, tổng phơi nhiễm mà bạn nhận trong đời từ nhóm tia này cũng cao hơn nhiều so với UVB.

Nói cách khác, sẽ không chính xác nếu xem UVA hoặc UVB là “loại tia duy nhất nguy hiểm”. Hai nhóm tia đều gây ra những dạng tổn thương khác nhau trên những mốc thời gian khác nhau, và cả hai đều cần được hạn chế khi bạn tiếp xúc với ánh nắng.

Làm sao để biết da đang bị ảnh hưởng bởi UVA hay UVB?

Da sạm, nám, đốm nâu và lão hóa sớm: nghĩ nhiều đến UVA

Nếu da bạn đang gặp vấn đề và khó chỉ ra được nó bắt đầu từ hôm nào, nguyên nhân phần lớn tới từ UVA. Những dấu hiệu da đang bị tia UVA ảnh hưởng bao gồm:

• Da sạm dần, tối màu hơn so với vùng da ít tiếp xúc nắng
• Đốm nâu, tàn nhang, tình trạng nám da đậm lên sau những giai đoạn ra nắng nhiều
• Da không đều màu, mảng đậm mảng nhạt xen kẽ
• Nếp nhăn xuất hiện sớm, da giảm độ đàn hồi và kém căng hơn

Điểm chung của nhóm dấu hiệu này là chúng cộng dồn. Bạn sẽ không thấy gì sau một ngày, nhưng sau một mùa hè không che chắn thì sự khác biệt bắt đầu hiện rõ, nhất là ở mặt, cổ và mu bàn tay.

Da đỏ, rát, nóng và bong tróc sau khi đi nắng: thường là do UVB

Ngược lại, nếu da bạn phản ứng ngay trong ngày thì đó là kiểu tổn thương gắn với UVB nhiều hơn. Các dấu hiệu phổ biến bao gồm:

• Da đỏ lên rõ rệt sau vài giờ ngoài trời
• Cảm giác nóng, rát, châm chích khi chạm vào
• Da căng khó chịu, đôi khi sưng nhẹ
• Bong tróc sau vài ngày, đặc biệt ở vùng vai, mũi, gò má

Lưu ý: Đây là cách nhận biết mang tính định hướng, giúp bạn hiểu mình đang cần bảo vệ da khỏi điều gì, chứ không thể dùng biểu hiện trên da để kết luận rằng chỉ một loại tia UV đang gây tổn thương. Trên thực tế, bạn luôn tiếp xúc với cả hai cùng lúc, và nếu da có dấu hiệu bất thường kéo dài thì việc thăm khám bác sĩ da liễu vẫn là lựa chọn phù hợp hơn là tự suy đoán.

Tia UVA và UVB xuyên qua được những gì?

Tia UVA xuyên qua kính

Kính cửa sổ thông thường chặn được phần lớn UVB, nhưng UVA thì vẫn đi qua được với tỷ lệ khác nhau tùy loại kính. Theo Skin Cancer Foundation, UVA có thể xuyên qua cửa kính và bạn vẫn tiếp xúc với nhóm tia này ngay cả khi đang ở trong nhà hay trong ô tô. Đây chính là lý do vị trí ngồi cạnh cửa sổ văn phòng hay ghế lái xe đường dài đáng được để ý hơn bạn nghĩ.

Tia UVA và UVB xuyên qua mây

Mây làm thay đổi lượng UV tới bề mặt, nhưng không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn. Trời nhiều mây có thể khiến bạn thấy dịu hơn hẳn nhưng một phần đáng kể tia cực tím vẫn đi tới da. Nói cách khác, mức UV trong một ngày âm u vẫn tồn tài, và đó cũng là câu trả lời cho thắc mắc quen thuộc về việc trời mưa hay trời râm có cần bôi kem chống nắng không.

Bóng râm và quần áo có chặn tia UV không?

Bóng râm giúp giảm lượng UV chiếu trực tiếp lên da, nhưng không đồng nghĩa với việc bạn hoàn toàn không còn tiếp xúc, vì tia UV vẫn có thể phản xạ từ các bề mặt xung quanh như mặt nước, cát, nền bê tông hay kính.

Quần áo cũng vậy, mức bảo vệ phụ thuộc vào chất liệu, độ dày, độ dệt kín của sợi vải và cả màu sắc. Một chiếc áo dệt thưa và mỏng sẽ để lọt nhiều tia hơn so với vải dệt khít, nên câu trả lời cho câu hỏi tia UVB có xuyên qua quần áo không là có, tùy vào loại vải bạn đang mặc. Che chắn bằng trang phục vẫn rất đáng làm, chỉ là bạn không nên xem nó như một lớp chặn tuyệt đối.

Chiều muộn còn tia UV không?

Lượng UV giảm dần về cuối ngày, nhưng giảm không có nghĩa là hết hoàn toàn, và mức độ còn lại phụ thuộc vào mùa, vị trí cũng như điều kiện thời tiết hôm đó. Nếu bạn thường ra ngoài vào khung giờ này, hãy tham khảo thêm bài viết riêng về việc có nên bôi kem chống nắng sau 5 giờ chiều.

Làm sao hạn chế tác động của tia UVA và UVB?

Vì UVA và UVB gây ra hai kiểu tổn thương khác nhau, việc bảo vệ da cũng cần tính tới cả hai thay vì chỉ tập trung vào một. Đó là lý do bạn nên lựa chọn kem chống nắng phổ rộng – một sản phẩm có khả năng bảo vệ trước cả hai nhóm tia chứ không riêng nhóm gây cháy nắng.

Bên cạnh đó, che chắn vật lý vẫn là điều không thể thiếu. Mũ rộng vành, áo dài tay bằng vải dệt kín, kính râm và thói quen chọn chỗ có bóng râm khi ở ngoài trời lâu sẽ bổ trợ cho lớp kem chống nắng, đặc biệt trong những ngày bạn không có điều kiện bôi lại đúng cữ.

Nếu bạn thuộc nhóm thường xuyên ra ngoài và cũng dành phần lớn thời gian cạnh cửa kính văn phòng, nhu cầu của bạn không chỉ là tránh cháy nắng trong ngày mà còn là hạn chế phần tổn thương tích lũy mà bạn không cảm nhận được. Đó là hướng Sumdfine đặt ra khi phát triển Hydra Age Defense Sun Cream SPF50+ PA++++. Sản phẩm kết hợp hệ 7 màng lọc UV cùng công thức hướng tới cấp ẩm và hỗ trợ hàng rào bảo vệ da, để lớp chống nắng không chỉ làm nhiệm vụ che chắn mà còn dễ chịu đủ để bạn duy trì được thói quen dùng mỗi ngày.